خرید برق از بورس انرژی

روش خرید برق برای مصرف کنندگان بزرگ بالای ۵ مگاوات و نحوه شروع معاملات مصرف کنندگان عمده برق از طریق بازار فیزیکی روند اجرایی و نحوه خرید برق به صورت قرارداد دوجانبه از طریق بورس به شرح زیر تشریح می گردد

مراحلی که مشترک صنعتی می بایست برای ورود و دریافت کد بورسی در بورس انرژی طی نماید:

بورس انرژی چیست؟ ( راهنمای کامل و روش شروع کار )

شرکت بورس انرژی (سهامی عام) بر اساس قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران مصوب آذرماه ۱۳۸۴ مجلس شورای اسلامی تاسیس و در تاریخ ۱۳۹۱/۰۴/۱۷ در اداره کل ثبت شرکت‌ها و موسسات غیر تجاری به ثبت رسید.

فعالیت‌های عملیاتی بورس انرژی در زمینه انجام معاملات نقدی، قرارداد سلف موازی استاندارد، قراردادهای آتی و اختیار معامله و به منظور مرتفع‌سازی نیازهایی چون خرید و فروش منابع انرژی، تامین مالی برای تولیدکنندگان و تامین منابع انرژی برای توزیع‌کنندگان و مصرف‌کنندگان، از اوایل خرداد ماه همان سال آغار نمود.

دلایل راه‌اندازی بورس انرژی

ایران به عنوان یکی از بزرگترین کشورهای تولیدکننده نفت و گاز و دارنده یکی از بزرگترین ذخایر و منابع هیدروکربوری جهان شناخته می‌شود. از سوی دیگر با توجه به رویکرد مطرح در سند چشم انداز ۱۴۰۴ در ارتقاء جایگاه جمهوری اسلامی ایران به کشور اول منطقه از لحاظ اقتصادی، سیاسی ، علمی و … لزوم تاسیس بازاری متشکل جهت کشف قیمت و معامله نفت به عنوان یک کالای استراتژیک در منطقه بیش از گذشته احساس و همین موضوع زمینه ساز طرح قیمت گذاری نفت در داخل کشور شد .

از آنجا که یکی از بهترین و شفاف‌ترین مکانیزم‌های قیمت گذاری محصولات، عرضه آنها در بورس می‌باشد، در اوایل دهه ۸۰ ایده تاسیس بورسی برای انجام معاملات نفت طی فرآیندی مشترک میان وزارتخانه های نفت و اقتصاد شکل گرفت. در فاز نخست برای محقق شدن این ایده در اواخر بهمن ۱۳۸۶ مبادلات فرآورده های نفت و پتروشیمی در بازار سرمایه آغاز گردید.

از سویی با وجود زیرساخت‌های موجود در صنعت برق کشور که آن را از کشورهای منطقه متمایز می‌سازد، همزمان با فعالیت‌ها در راستای شکل گیری بورس نفت، لزوم راه اندازی بورس برق در ادامه توسعه بازار برق کشور احساس شد. در خرداد ۸۷ شورای عالی بورس با تاسیس بورس برق موافقت می‌کند. در این بین تشکیل بازاری منسجم برای در بر گیری همه کالاهای از جنس انرژی و تشکیل بورسی جامع و واحد برای معاملات انواع حامل‌های انرژی پیشنهاد شد.

شورای عالی بورس و اوراق بهادار در جلسه ۱۳۹۰/۰۳/۳۰ با تجمیع درخواست‌های جداگانه برای راه اندازی بورس نفت و برق به راه اندازی بورس انرژی رای داد.

بر این اساس بورس انرژی به عنوان چهارمین بورس کشور جهت عرضه محصولات نفت و مشتقات نفتی ، برق، گاز طبیعی ، زغال سنگ ، حق آلودگی و سایر حامل‌های انرژی شکل گرفت. متعاقب صدور مجوز فعالیت بورس انرژی و برای تعیین گروه‌های سهامداری این بورس، سازمان بورس و اوراق بهادار، فراخوانی را در تاریخ ۱۳۹۰/۰۴/۰۵ جهت مشارکت نهادهای مالی و فعالان صنعت نفت ، گاز و فراورده های نفتی، برق و با قید ترکیب ۶۰ درصد نهادهای مالی ، ۲۰ درصد فعالان صنعت برق و نفت و ۲۰ درصد عموم مردم و سقف ۵/۲ درصد برای هر متقاضی منتشرنمود. در تاریخ یازدهم اسفند ۱۳۹۰ مجمع عمومی مؤسس شرکت بورس انرژی برگزار گردید و از بین کاندیداهای عضویت در هیئت مدیره، ۷ عضو اصلی و ۲ عضو علی‌البدل انتخاب شدند.

ماموریت سازمانی و اهداف بورس انرژی

ماموریت سازمانی: ایجاد بازاری شفاف، کارآمد، با نقد شوندگی و رقابت پذیری بالا، جهت رفع انحصار و کشف عادلانه قیمت حاملهای انرژی.

اهداف

  • تبیین، تحکیم و ارتقاء جایگاه و کارکردهای بورس انرژی برای ذینفعان

  • بکارگیری رویه های موثر جهت حفظ سلامت بازار و صیانت ازحقوق ذینفعان

  • طراحی ابزارها و محصولات جدید با توجه به نیازهای ذینفعان و اقتضائات محیطی

  • تجهیز بهینه منابع فیزیکی و توسعه مستمرسرمایه های انسانی

  • ارزش آفرینی و تامین منافع سهامداران

  • تعامل و همکاری موثر با نهادهای فعال در بازارهای مالی

بازارهای بورس انرژی

بورس انرژی دارای سه بازار فیزیکی، مشتقه و فرعی است. بازار فیزیکی شامل سه تابلوی برق، نفت و گاز و تابلوی سایر حامل‌های انرژی و بازار مشتقه شامل سه تابلوی قرارداد سلف موازی استاندارد، قرارداد آتی و قرارداد اختیار معامله است.

انواع بازار های انرژی

انواع بازارهای برق (از حیث کالا)

۱ . بازار انرژی
۲ . خدمات جانبی
۳ . انتقال

بازار انرژی: بازار معاملات خود توان مصرفی به بازار انرژی موسوم است. معاملات برق در بورس انرژی همان معاملات توان ظاهری برق محسوب می‌شود. گرچه قرار است در فازهای آینده بازار خدمات جانبی و انتقال نیز در این بورس صورت گیرد.

بازار خدمات جانبی: همان بازار توان راکتیو و خدمات رزرو و ظرفیت و سایر خدماتی که برای حفظ توان ظاهری در شبکه مورد نیاز است.

بازار انتقال: بازاریست که در آن خدمات انتقال انرژی الکتریکی مورد معامله قرار می‌گیرد.

انواع بازارهای برق (از حیث زمانی)

۱ – بازار سلف: قرارداد سلف قراردادی است که در آن خریدار و فروشنده کالا برای زمان تحویل معین در آینده و مقدار مشخصی از کالا به قیمت توافقی به تفاهم می‌رسند. این نوع بازار قرار است در بورس انرژی ایران راه اندازی گردد.

۲ – بازار روز بعد: در اغلب بازارهای برق برای تولید و مصرف در ساعات روز بعد برنامه ریزی می‌شود این بازار در ایران به بازار روزفروش معروف است.

۳ – بازار لحظه‌ای: با توجه به تغییرات سمت بار و سمت تولید ایجاد تعادل در بازه‌ها زمانی کمتر از یک ساعت نیز الزامیست. در بورس انرژی در فاز اول قرار است که معاملات سلف برق تحت عنوان سلف موازی استاندارد صورت گیرد و معاملات برق از سه روز جلوتر به بعد امکان پذیر است و معاملات بازار روز بعد و بازار لحظه‌ای فعلا در بورس انرژی مورد معامله قرار نخواهد گرفت.

مشخصات قراردادهای سلف موازی استاندارد برق

در بورس انرژی قراردادهای سلف موازی استاندارد دارای خصوصیاتی است که اطلاعات آن در زیر آمده است.

مشخصات “قرارداد سلف موازی استاندارد” کالای برق در “دوره‌های مصرف” معین و “دوره‌های تحویل” مشخص

ردیف عنوان توضیحات
۱ نام دارایی پایه بسته برق (انرژی الکتریکی) معادل یک “مگاوات” در هر ساعت از “دوره مصرف” در “دوره تحویل”
۲ مشخصات دارایی پایه فرکانس شبکه سراسری و سطوح ولتاژ شبکه سراسری برق کشور
۳ نام و مشخصات عرضه کنندگان اولیه کلیه عرضه‌کنندگان پذیرش شده در بورس بورس انرژی (مطابق فرآیند پذیرش مشتری در بورس انرژی براساس اعلام و تایید شرکت مدیریت شبکه برق ایران)
۴ دوره مصرف تعداد ساعات مصرف در هر روز از دوره تحویل (مطابق جدول ۱)
۵ دوره تحویل تعداد روزهای تحویل کالا (مطابق جدول ۲). شروع دوره تحویل در ۶ کاراکتر سمت راست نماد معاملاتی تصریح می‌شود.
۶ اندازه قرارداد تعداد بسته‌های برق (انرژی الکتریکی) در هر قرارداد که معادل حاصل‍ضرب تعداد ساعات “دوره مصرف” در تعداد روزهای “دوره تحویل” است. (مطابق جدول ۳)
۷ نماد معاملاتی یک نماد منحصر به فرد برای هر قرارداد (مطابق جدول ۴)
۸ روش عرضه اولیه حراج ناپیوسته
۹ دوره عرضه اولیه از روز بازگشایی نماد معاملاتی
۱۰ دوره معاملاتی قرارداد از تاریخ بازگشایی نماد تا ۳ روز قبل از شروع دوره تحویل
۱۱ سررسید قرارداد پایان دوره تحویل
۱۲ مکان تحویل شبکه سراسری برق کشور
۱۳ واحد پولی ریال
۱۴ حداقل تغییر قیمت ۱۰ ریال
۱۵ کارمزدها مطابق کارمزدهای مصوب اعلامی سازمان بورس و اوراق بهادار
۱۶ سقف خرید هر مشتری برای مشتریان متصل به شبکه‌های انتقال و فوق توزیع با کد خاص مطابق اطلاعات اعلامی توسط شرکت مدیریت شبکه برق ایران
برای مشتریان متصل به شبکه‌های توزیع با کد خاص مطابق اطلاعات اعلامی شرکت توزیع نیروی برق سرویس‌دهنده مشتری به شرکت مدیریت شبکه برق ایران
۱۷ شرایط لازم جهت تحویل فیزیکی

و اطلاعات و مستندات موردنیاز

برای شرکت‌های توزیع نیروی برق و شرکت‌های بازرگانی برق: پروانه توزیع/ خرده‌فروشی
برای مصرف‌کنندگان نهایی: قرارداد انشعاب برق یا آخرین قبض صادر شده توسط شرکت توزیع نیروی برق یا برق منطقه‌ای
۱۸ دامنه نوسان روزانه قیمت بدون محدودیت نوسان در چارچوب قوانین و مقررات وزارت نیرو
۱۹ روش تسویه معاملات نقدی
۲۰ آخرین روز معاملاتی سه روز پیش از شروع دوره تحویل (مطابق پیوست شماره ۱)
۲۱ امکان تحویل فیزیکی و

تسویه نقدی در پایان دوره معاملاتی

خیر
۲۲ زمان‌بندی جهت پرداخت وجه معامله ۱۰۰ درصد ارزش معامله پیش از ثبت سفارش در سامانه معاملاتی معامله
۲۳ مهلت تسویه سه روز کاری پس از انجام معامله
۲۴ میزان مجاز عرضه اولیه مطابق سقف مجاز اعلامی توسط شرکت مدیریت شبکه برق ایران برای هر نیروگاه تولید برق

.

نحوه و فرآیند انجام معاملات در بورس انرژی

مشتریان بورس انرژی اهم از خریداران و فروشندگان موظفند که قبل از انجام معاملات در بورس اقدام به اخذ کد نمایند.

فرآیند انجام کار به این صورت است:

متقاضیان با مراجعه به شرکت مدیریت شبکه برق ایران، فرم تکمیل شده و ممهور «معرفی نامه جهت درخواست کد خاص برای معاملات برق در بورس انرژی» را از آن شرکت دریافت می‌نمایند. سپس با تکمیل فرم‌های

۱ – احراز هویت مشتری
۲ – درخواست کد معاملاتی
۳ – بیانیه ریسک ( موجود در دفاتر شرکت‌های کارگزاری و بخش بازارها فرم‌ها در وبسایت شرکت بورس انرژی)

نسبت به اخذ کد معاملاتی از طریق شرکت‌های کارگزاری دارای مجوز فعالیت در بورس انرژی اقدام نمایند. لازم به ذکر است متقاضیان باید در هنگام مراجعه به شرکت‌های کارگزاری، مدارک و اطلاعات مندرج دربند ب ماده ۲۱ دستورالعمل معاملات کالا و اوراق بهادار مبتنی بر کالا در بورس انرژی شامل موارد ذیل را جهت ارائه به همراه داشته باشند:

۱ – اطلاعات در خصوص اساسنامه، شناسه ملی، شرکتنامه، آگهی روزنامه رسمی درخصوص تأسیس وآخرین تغییرات آن، آگهی آخرین تغییرات مدیران وصاحبان امضای مجاز، ترکیب سهامداران، مالکان یا شرکاء بالای ده درصد، مؤسسان، اعضای هیأت مدیره و مدیرعامل، بازرسان، حسابرسان ونشانی اقامتگاه آنان؛
۲ – اطلاعات مربوط به حساب بانکی مرتبط بامعاملات کالا یا اوراق بهادارمبتنی بر کالا؛
۳ – اطلاعات درمورد حجم معاملات قبلی؛
۴ – اصل مدرک شناسایی صاحبان امضای مجاز شامل شناسنامه وکارت ملی وکپی مصدق تمامی صفحات مدارک مذکور.

پس از دریافت کد معاملاتی مشتریان می توانند اقدام به معامله نمایند. برای معاملات، مشتریان موظفند قبل از شروع تالارهای بورس انرژی سفارش خرید خود را به کارگزار ارسال نمایند.

سفارش‌های برق چهار نوع است:
۱ – بار پایه
۲ – کم باری
۳ – میان باری
۴ – پرباری

زمان بازگشایی و سررسید قراردادها:۱ – روزانه : سه روز قبل
۲ – هفتگی : سه هفته قبل
۳ – ماهانه : یک ماه قبل
۴ – فصلی : یک فصل قبل
۵ – سالیانه : یکسال قبل

زمان سررسید تمام قراردادهای فوق ، تا سه روز قبل از موعد تحویل است.

وضعیت‌های اعمال: منظور از وضعیت‌های اعمال همان اعتبار سفارش و نحوه حضور سفارش در تالار معاملاتی بورس می‌باشد که عبارتند از:

الف) همه یا هیچ: در این حالت چنانچه دستور به طور کامل قابل اجرا باشد، اجرا شده و در غیر این صورت در تالار معاملات باقی می‌ماند تا زمانی که قابلیت اجرا به شکل کامل را پیدا نماید به طور مثال فرض نمایید که یک تولید کننده، سفارش فروش ۲۱ مگاوات را با شرایط همه یا هیچ در تالار بورس وارد نماید در این صورت سیستم معاملات (کلیرینگ) بورس تا زمان سررسید دستور سعی در فروش همه ۲۱ مگاوات دارد. چنانچه دستور در این فاصله به طور کامل اجرا نشد از سیستم تالار بورس خارج می‌گردد. این نوع وضعیت اعمال از آنجایی که تولید برق تقسیم پذیر نیست کاربرد زیادی برای فروشندگان در بازار برق دارد.

ب) تمام یا بخشی: در این حالت سفارشات می‌توانند به شکل جزیی نیز با سفارشات طرف مقابل حتی با نسبت‌ها کمتری از کل سفارش اولیه نیز معامله شوند. در این حالت بخش اعمال نشده از قرارداد در تالار بورس باقی می‌ماند. این نوع سفارش کاربرد زیادی برای خریداران بازار برق دارد.

ج) پر کن یا بکش: در این حالت چنانچه تمام سفارش در یک زمان خ اص انجام نشود از تالار معاملات خارج می شود.

د) پر کن و بکش: در این حالت چنانچه تمام یا بخشی از سفارش در یک زمان خاص انجام نشود قسمت باقیمانده از تالار معاملات خارج می‌شود.

مکانیسم قیمت گذاری در بورس‌های برق

هر بورس برقی مهمترین بخش فرآیند کشف قیمت است. کارایی و شفافیت عملیات بورس به فرآیند کشف قیمت وابسته است. این فرآیند شامل دو بخش مهم است:

۱) روش فروش (Bidding Methodology)
۲) فلسفه قیمت گذاری (Pricing Philosophy)

بخش اول یعنی Bidding Methodology به دو شکل انجام می شود:

الف) Supply Side Bidding : در این روش، قیمت‌ها توسط عرضه‌کنندگان به بازار ارائه می‌شوند و بخش تقاضا، پیشنهاد قیمت نمی‌دهد. در این روش بر اساس سفارشات ارائه شده به بازار و با توجه به تقاطع منحنی تقاضا و عرضه کل، قیمت‌ها تعادلی در بازار به دست می‌آیند که به آن MCP می‌گویند به حجم به دست آمده در این قیمت هم، حجم تعادلی بازار می‌گویند.

بازار انرژی برق

ب) Double Side Bidding : در این روش مصرف‌کنندگان نیز اقدام به ارائه پیشنهاد قیمت همراه با حجم مورد تقاضا می‌دهند.

بازار برق

 

در مورد فلسفه قیمت گذاری هم می‌توان قیمت گذاری برای عرضه کنندگان را به دو شکل زیر تعریف نمود:

الف) قیمت گذاری مستقیم (یکنواخت): در این روش قیمت‌گذاری تمامی عرضه‌کنندگان، قیمت تلاقی عرضه و تقاضا را دریافت می‌کنند. یا به عبارتی همه عرضه‌کنندگانی که قیمت پیشنهادیشان از قیمت تسویه کننده بازار یعنی MCP (uniform) کمتر است قیمت MCP (uniform) را دریافت می کنند.

ب) قیمت‌گذاری تبعیضی: در این روش به همه عرضه کنندگانی که قیمت‌شان از MCP (uniform) کمتر می باشد بر اساس قیمت پیشنهادی خودشان پرداخت میگردد قیمت میانگین دریافتی عرضه کنندگان برابر MCP ( pay as bid ) خواهد بود .

اصول اقتصادی پیشنهاد قیمت در بورس انرژی

شرکت‌های توزیع برق به عنوان خریدار این کالا در بورس انرژی باید توجه کنند که قیمت‌گذاری مناسبی برای خرید داشته باشند. از آنجایی که این شرکت‌ها می توانند برق خود را به صورت سلف از بورس انرژی تهیه نمایند و یا در بازار روز فروش از طریق مدیریت شبکه برق، برق مورد نیاز خود را تهیه نمایند، لذا باید توجه کنند هنگام خرید از بورس انرژی با قیمت جایگزین که همان قیمت دریافتی مدیریت شبکه می باشد روبرو هستند، البته این قیمت باید عاری از هرگونه هزینه انتقال و یا اتلاف باشد که برابر با قیمت خالص جایگزین برق خریداری شده از بورس است.

از آنجاییکه خرید از بورس انرژی به صورت سلف است و شرکت‌های توزیع باید مبلغ نقد برای خرید این کالا پرداخت نمایند لذا این مبلغ دارای هزینه فرصت است که بر اساس تعداد روزهای سلف و نرخ هزینه فرصت r محاسبه می‌گردد.

نکته ای که می باید به آن توجه داشت این است که نرخ هزینه فرصت هر عددی می تواند باشد ولی باید از نرخ بهره بانکی بزرگتر باشد (چون اگر پول خرید برق در حساب بانکی بماند نرخ بهره بانکی به آن تعلق می‌گیرد).

نرخ هزینه فرصت در واقع بهترین نرخ بازدهی سرمایه خرید برق برای شرکت می باشد که باید برابر یا بزرگتر از نرخ بهره بانکی باشد.

فرمول هزینه برق

فرمول برق

فرمول پایین فرمول تعیین حداکثر قیمت خرید است و قیمت معامله حتما بایدکوچکتر مساوی این قیمت باشد .

قیمت برق در بورس انرژی

 

ابزارهای مشتقه در بازار برق

در بورس انرژی قرار است در فازهای بعدی ، علاوه بر سلف موازی استاندارد برق ، ابزارهای مشتقه دیگری همچون قراردادهای آتی برق ( Future Contract ) و اختیار معامله ( Option ) نیز معامله گردد. این ابزارها از مهمترین ابزارهای مشتقه در بازارهای مالی محسوب می شوند که نقش مهمی در بورس ها مطرح دنیا از جمله بورس ها انرژی اروپا و آمریکا ایفا می نمایند . لذا آشنایی با این ابزارهای مالی و نحوه کارکرد آنها برای مدیران صنعت برق حائز اهمیت است.

در این بخش به معرفی این دو ابزار مشتقه خواهیم پرداخت :

معرفی قرارداد آتی

معامله‌گر با خرید یک قرارداد آتی متعهد می شود که کالایی را در سررسید با شرایط مشخص و قیمت مشخص مبادله نماید. خریدار قراردار آتی متعهد به خرید کالا در سرسید و فروشنده قرارداد آتی متعهد به فروش محصول در سررسید است. برای جلوگیری از امتناع طرفین از انجام قرارداد، طرفین به صورت شرط ضمن عقد متعهد می‌شوند مبلغی را به عنوان وجه تضمین، نزد اتاق پایاپای بگذارند و متعهد میشوند متناسب با تغییرات قیمت آتی، وجه تضمین را تعدیل کنند و اتاق پایاپای از طرف آنان وکالت دارد متناسب با تغییرات، بخشی از وجه تضمین هر یک از طرفین را به عنوان اباحه تصرف و در اختیار دیگری قرار دهد و او حق استفاده از آن را خواهد داشت تا در سررسید با هم تسویه کنند.

در بازار آتی دو عنصر وجود دارد :

۱ – متعهد فروش

۲ – متعهد خرید

متعهد فروش شرکت A طی قرارداد آتی متعهد می‌گردد که دارایی پایه (مثلا ۰۱ مگاوات برق بار پایه ) ۲ ماه بعد (فرضاً ۱۳۹۷/۰۷/۳۰) به قیمت الان بازار آتی مثلا به ازا ء هر مگاوات ۱۶۰۰۰ ریال به متعهد خرید شرکت B که تعهد خرید دارد تحویل دهد.

اگر متعهد خرید و فروش قیمت قرارداد را قبول نمایند این قرار داد بین این دو منعقد می گردد. درواقع یک قرارداد آتی برق بین این دو شرکت شکل گرفته است. فعلا نوعی قرارداد سلف بین خریدار و فروشنده شکل گرفته است؛ با این تفاوت که خریدار ، ارزش معامله را در تاریخ انعقاد قرارداد به فروشنده پرداخت نمی کند بلکه متعهد خرید و متعهد فروش هر دو نفر در این قرارداد آتی درصدی از ارزش معامله را فرضاً ۲۰ درصد نزد اتاق پایاپای بورس انرژی خواهند گذاشت (که به آن وجه تضمین گفته می‌شود) .

حال اگر فردای همان روز قیمت بازاری قراردادآتی ( ۰۱ مگاوات برق بارپایه تحویلی ۱۳۹۷/۰۷/۳۰) ۱۶۵۰۰ ریال گردد آنگاه متعهد فروش به علت اینکه همین محصول را دیروز به قیمت ۱۶۰۰۰ ریال فروخته است به ازا ء هر مگاوات ۵۰ ریال ضرر کرده است. لذا مبلغ

۵۰۰*۱۰۰۰۰ = ۵۰۰۰۰۰ ریال

از وجه تضمین متعهد فروش، شرکت A برداشت و به حساب وجه تضمین متعهد خرید، شرکت B اضافه خواهد شد. و برعکس ، اگر قیمت ۱۵۵۰۰ ریال گردد مبلغ ۵۰۰ هزار ریال از حساب متعهد خرید، شرکت B برداشت و به حساب متعهد فروش، شرکت A واریز خواهد شد.  به این عملیات تسویه روزانه حسابها یا اصطلاحا Mark to Market گویند .

این عملیات تسویه روزانه تا زمان سررسید قرارداد آتی یعنی ۱۳۹۷/۰۷/۳۰ ادامه خواهد داشت .

هر کدام از طرفین قرارداد می تواند قبل از سررسید به سه روش زیر از تعهد خود خارج شوند :

الف) واگذاری قرارداد به شخص دیگر (اخذ موقعیت معکوس) قبل از سررسید

ب) تحویل یا دریافت محصول در زمان سررسید

ج) تسویه نقدی قرارداد در سررسید

فرض کنید قیمت قرارداد آتی یک هفته بعد از انعقاد قرارداد ۱۷۵۰۰ ریال گردد آنگاه متعهد خرید شرکت B در هر مگاوات ۱۵۰۰ ریال سود کرده است اگر متعهد خرید بخواهد از بازار خارج شود می تواند یک قرارداد آتی دیگری منعقد نماید با این تفاوت که تعهد فروش یگیرد در این صورت متعهد خرید موقعیت کلی خود را بسته و از بازار خارج می گردد. و در مجموع ۱۵۰۰ ریال در هر مگاوات سود برده است . در اصطلاح به این عمل اخذ موقعیت معکوس برای بستن قرارداد و خارج شدن از بازار می گویند. لازم به ذکر است این روش معمول ترین روش تسویه قراردادهای آتی است و تقریبا ۹۹ درصد قراردادهای آتی به این روش تسویه می شود.

حال فرض کنید هیچ یک از شرکت ها A و B قرارداد آتی خود را تا سررسید قرارداد تاریخ ۱۳۹۷/۰۷/۳۰ با اخذ موقعیت معکوس نبندند آنگاه آنها مجبور خواهند شد قرارداد را یا تسویه نقدی نهایی و یا تسویه فیزیکی کنند.

نکته مهم: قیمت قرارداد آتی در روز سررسید حتما با قیمت نقدی در بازار برابر خواهد بود.

فرض کنید قیمت نقدی برق دربازار در تاریخ ۱۳۹۷/۰۷/۳۰، برابر با ۱۵۰۰۰ ریال باشد در این روز قیمت آتی برق نیز حتما ۱۵۰۰۰ ریال خواهد بود ، آنگاه شرکت A که دو ماه قبل قرارداد آتی ۱۰ مگاوات برق با شرکت B با قیمت ۱۶۰۰۰ ریال منعقد نموده است و متعهد فروش نیز بوده است در هر مگاوات ۱۰۰۰ ریال سود کرده است و به حساب وجه تضمین اش

۱۰۰۰*۱۰۰۰۰ = ۱,۰۰۰,۰۰۰ ریال

واریز و از حساب شرکت Bهمین مقدار پول برداشت خواهد شد و در نهایت قرارداد تسویه نقدی می شود.

اگر شرکت های A و Bتوافق کنند که تسویه فیزیکی انجام دهند در این صورت شرکت A از بازار به قیمت ۱۵۰۰۰ ریال برق تهیه خواهد کرد و به شرکت B تحویل می دهد ولی شرکت B موظف است ۱۶۰۰۰ ریال در هر مگاوات به شرکت A پرداخت نماید. در این صورت شرکت A به میزان ۱۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال از این قرارداد سود خواهد برد.

نتیجه سود و زیان نحوه تسویه در سررسید در هر دو روش یکی است. بنابراین به علت هزینه ها بیشتر تسویه فیزیکی معامله گران ترجیح می دهند در سررسید تسویه نقدی نمایند.

قیمت قرارداد آتی یک کالا بر چه اساسی تعین می گردد؟

فرمول قیمت قرارداد آتی به صورت زیر می باشد :

اثرات رفاهی – هزینه بهره قیمت نقدی کالای مورد نظر + قیمت نقدی کالای مورد نظر= قیمت قرارداد آتی

یعنی قیمت قرارداد آتی مثلا برق کاملا وابسته به قیمت نقدی آن خواهد بود و تقریبا برابر با قیمت نقدی خواهد بود گرچه ممکن است درصدی بیشتر از قیمت نقدی باشد.

در قرارداد آتی برق به علت این که هزینه های انبارداری وجود ندارد فرمول قیمت قرارداد آتی به صورت زیر است :

فرمول قیمت آتی

نمودار قیمت آتی و نقدی به صورت زیر است :

نمودار قیمت آتی

 

بازیگران بازار آتی چه کسانی هستند؟

الف : سرمایه گذاران

ب : پوشش دهندگان ریسک ( Hedger )

ج : آربیتراژگران

سرمایه گذاران: سرمایه گذاران افرادی هستند که به منظور سرمایه گذاری اقدام به انعقاد قرارداد آتی می‌کنند و از تغییرات قیمت قرارداد آتی منتفع می‌شوند. مثلا شخصی با تصور اینکه مثلا قیمت برق هفته دیگر حتما رشد می‌نماید، اقدام به اتخاذ موقعیت خرید در بازار آتی برق می‌کند و آنگاه منتظر می ماند تا هفته دیگر. اگر قیمتها همان طور که او پیش بینی کرده بود رشد کند آنگاه او از این معامله سود خواهد برد ولی ا گر قیمت‌ها کاهش یابد او متضرر خواهد شد. حضور این افراد سبب نقدشوندگی و کارایی بیشتر بازار خواهد شد.

پوشش دهندگان ریسک ( Hedger ): اشخاص پوشش دهنده ریسک در معاملات آتی در واقع علاقمند به حذف ریسک نوسان قیمت از کالا بوده و یا تلاش می‌نمایند تاریسک نوسان قیمت را به حداقل برسانند. نقش هجینگ در واقع به گونه‌ای مانند عملکرد بیمه بوده تا از ضرر و زیان معامله گر آتی جلوگیری نماید.

بنابراین ماهیت معاملات آتی ایجاد فرصت‌های بیمه‌ای و امنیت اقتصادی در برابر نوسانات قیمت کالا برای طبقات تجار، تولیدکنندگان و نیز واسطه‌های تولیدی خواهد بود. پوشش ریسک به فرد معامله گر آتی، این امکان را می‌دهد تا قیمت و سپرده معاملات آتی خود را پیشاپیش برنامه‌ریزی نموده و از ضرر بالقوه پیش بینی نشده و یا رقابت سنگین دربازار معاملات رهایی یابد.

لذا یک معامله‌گر با عمل پوشش ریسک خود، موقعیت جدیدی در بازار معاملات آتی کسب نموده که می‌تواند برخلاف یا مساوی موقعیت و یا از نظر قیمت در بازار نقدی کالا باشد.

برای روشن شدن این مساله مثالی عددی را ارائه می دهیم: فرض کنید شرکت لوله سازی A طی قراردادی با یک شرکت گازی متعهد می گردد ۲ ماه آینده ۱۰۰۰ تن لوله تولید نماید فرضا با قیمت هر کیلو ۲۴۰۰۰ ریال این شرکت لوله سازی برنامه ریزی می‌نماید که از ماه آینده تولید را شروع نماید و برای تولید این مقدار لوله به  ۱۲۰۰ تن ورق فولادی نیاز دارد.

قیمت ورق فولادی در حال حاضر ۱۴۰۰۰  ریال است و شرکت لوله‌سازی با توجه به این قیمت اقدام به انعقاد قرارداد نموده است ولی اگر قیمت ورق فولادی در ماه آینده که شرکت لوله سازی A قصد خرید ۱۲۰۰ تن را دارد ناگهان ۲۰۰۰۰ ریال شود آنگاه این شرکت عملا از این قرارداد متضرر می‌گردد.

برای پوشش ریسک نوسانات قیمت ورق‌های فولادی، شرکت لوله‌سازی A ، وارد بازار آتی ورق‌های فولادی شده و موقعیت تعهد خرید ۱۲۰۰ تن (۱۲ قرارداد ۱۰ تنی آتی) ورق فولادی می‌گیرد، قیمت قرارداد آتی ورق باید عددی نزدیک به قیمت نقدی آن باشد مثلا ۱۵۰۰۰  ریال.

آنگاه در ماه آینده قیمت قرارداد آتی فولاد ۲۱۰۰۰ ریال (چون قیمت نقدی آن ۲۰۰۰۰ ریال شده است) می شود. در این صورت شرکت A با بستن قرارداد آتی ۶۰۰۰ ریال در هر کیلو سود برده است ولی در بازار نقدی چون مجبور است ۶۰۰۰ ریال بیشتر از آن چیزی که برای ورق فولادی برآورد کرده بود بپردازد ضرر کرده است.

در این صورت سود و زیان بازار آتی و نقدی همدیگر را خنثی نموده و از متضرر شدن شرکت لوله سازی A ممانعت به عمل می آید.

قراردادهای اختیار معامله

به طور کلی می توان قراردادهای اختیار معامله را به دو دسته تقسیم کرد :

۱ – اختیار خرید

۲ – اختیار فروش

یک اختیار خرید در واقع این حق (و نه الزام) را به دارنده‌ی آن می‌دهد که دارایی موضوع قرارداد را با قیمت معین و در تاریخ مشخص یا قبل از آن بخرد. به همین ترتیب یک اختیار فروش به دارنده‌ی آن این حق را می‌دهد که دارایی موضوع قرارداد را با قیمت معین و در تاریخ مشخصی و یا قبل از آن بفروشد.

قیمتی که در این قرارداد ذکر می شود قیمت توافقی یا قیمت اعمال و تاریخ ذکرشده در قرارداد را، اصطلاحا سررسید اختیار معامله گویند.

اختیار خرید یا فروش هر کدام به دو حالت اروپایی و آمریکایی تقسیم می‌شود. قرارداد اختیار اروپایی فقط در تاریخ سررسید قابلیت اعمال دارد در حالی که قرارداد اختیار آمریکایی در هر زمانی قبل از تاریخ سررسید یا در تاریخ سررسید قابل اعمال است. لازم است بر این نکته تاکید کنیم که یک ورقه‌ی اختیار معامله به دارنده آن حق یا اختیار انجام کاری را می‌دهد نه اینکه او را ملزم به انجام کاری کند. این ویژگی وجه تمایز ورقه اختیار معامله از قراردادهای آتی است.

دارنده اختیار خرید امکان این انتخاب را دارد که دارایی پایه را با قیمت معین و در زمان معین در آینده بخرد یا خیر. ولی دارنده اختیار خرید باید هزینه اختیار معامله یا قیمت قرارداد اختیار را بپردازد.

در بازارهای اختیار معامله چهار نوع معامله گر وجود دارد :

۱ – خریداران اختیار خرید

۲ – فروشندگان اختیار خرید

۳ – خریداران اختیار فروش

۴ – فروشندگان اختیار فروش

نحوه پوشش ریسک

نحوه پوشش ریسک در قراردادهای اختیار معامله بسیار ساده است معامله‌گران می‌توانند با خرید قراردادهای اختیار خرید و فروش و پرداخت قیمت آن در برابر نوسانات قیمت دارایی پایه خود را بیمه نمایند.

روش خرید برق برای مصرف کنندگان بزرگ بالای ۵ مگاوات
دسته بندی شده در:                            

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *